book review of muna madan
A reading note on one of Nepal's most beloved narrative poems, shaped around love, migration, poverty, and human dignity.
Reading Note
मुनामदन — प्रेम, पीडा र मानवताको अमर यात्राको कविता
मुनामदन केवल एउटा काव्य होइन, यो नेपाली आत्माको धड्कन हो। यसको पाना पल्टाउँदै जाँदा लाग्छ, मानौँ शब्दहरू पढिँदैनन्, बरु मनभित्रै बग्छन्। देवकोटाको कलमले यहाँ प्रेमलाई फूलजस्तो कोमल मात्र होइन, चोटजस्तो तिखो पनि बनाएको छ। मुनाको प्रतीक्षा, मदनको यात्रा, र जीवनको कठोर मोडहरू — यी सबैले पाठकलाई कथा होइन, अनुभूति दिन्छन्। यही अनुभूति यसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
यस काव्यको मिठास त्यतिबेला अझ गहिरो हुन्छ जब यसको सरल भाषाभित्र लुकेको पीडा बिस्तारै खुल्दै जान्छ। देवकोटाले ठूलो भाषण दिँदैनन्; उनी सानो सानो दृश्यबाट जीवनको ठूलो सत्य देखाइदिन्छन्। कहिलेकाहीँ लाग्छ, मदनको बाटोमा हिँडिरहँदा हामी आफ्नै जीवनको थकान, आफ्नै सपनाको भार, आफ्नै प्रियजनको यादसँग भेटिरहेका छौँ। मुनामदनको यही जादू हो — यसले पाठकलाई बाहिरको संसारबाट तानेर भित्रको संसारतिर लैजान्छ।
यो काव्य पढ्दा मन केवल भावुक हुँदैन, झन् सचेत पनि हुन्छ। धन, यात्रा, बिरह, दया, र मानवताको प्रश्नहरू एकअर्कासँग गाँसिएर आउँछन्, र अन्त्यसम्म पुग्दा पाठकको मन खाली हुँदैन; बरु अझै केही खोजिरहेको हुन्छ। त्यो खोज नै मुनामदनको असली प्रभाव हो। यो पुस्तक बन्द भएपछि पनि दिमागमा यसको गन्ध रहिरहन्छ, जस्तो वर्षा सकिएपछि पनि माटोको सुवास हराउँदैन।
मुनामदन त्यस्तो कृति हो जसलाई पढेर सकिँदैन, फेरि पढ्न मन लाग्छ। किनकि यसले हरेक पटक नयाँ घाउ देखाउँछ, नयाँ माया देखाउँछ, र नयाँ अर्थ खोल्छ। नेपाली साहित्यमा यो केवल एक नाम होइन — यो एउटा अनुभूति हो, एउटा यात्रा हो, र एउटा यस्तो आवाज हो जसले भन्छ: मान्छेको मूल्य धनले होइन, मनले मापन हुन्छ
यो काव्य पढिसकेपछि पाठकको मनमा एउटा नै चाहना बाँकी रहन्छ —
अझै केही पाना, अझै केही शब्द, अझै केही पीडा र अझै केही प्रेम।
मनको बाटो - मुनामदन पढेपछि, मेरा मनका केहि कुरा
धन कमाउन हिँड्यो मान्छे,
सपना बोकी आँखाभरि,
बाटो लामो, मन झन् खाली,
पीडा लुक्यो हाँसोभित्रि।
घरको आँगन सम्झना बन्छ,
सुन्तलाका फूलझैँ गन्ध,
टाढा हुँदा माया बल्छ,
मनमा उठ्छ विरहको द्वन्द्व।
साथी भनिने बीच बाटोमै,
छायाँझैँ हराएर गए,
दुःख पर्दा चिनिने रहेछन्
को आफ्ना, को पराए।
भोकभन्दा ठूलो रहेछ
मनभित्रको एक्लोपन,
आँसु भन्दा गहिरो रहेछ
मानिसको मौन रोदन।
त्यही बेला अपरिचितले
काँध थापेर साथ दियो,
जातभन्दा माथि उठेर
मानवताले हात दियो।
मानिस ठूलो दिलले हुन्छ,
न त धनले, न जातले,
माया बाँड्ने मुटु भए
ईश्वर बस्छ साथमै।
जीवन आखिर धुवाँजस्तै,
एकदिन हावामा हराउँछ,
तर साँचो प्रेमको उज्यालो
मरेपछि पनि बलिरहन्छ।
One-page snippet from the book Muna Madan.
मदन भोट जाने बेलामा
मुना:
नछोडी जानोस् हे मेरा प्राण ! अकेला मलाई, मनको वनमा ननिभ्ने गरी विरह जलाई,
ननिभ्ने गरी बिरा जलाई, लोचनका तारा ! हे मेरा प्यारा ! यो जोति बिलाए, के भनूँ? भन्ने म केही थिइनँ विष नै लिपाए !
प्यारा ! विष नै लिपाए ! मनको कुरा गलामा अड्छ, अड्कन्छ गलामा, यो मेरो मुटु पचास बाजि धड्कन्छ पलामा, यो छाती मेरो चिरेर खोली नजर गराए, त्यो मन केही फर्कँदो होला, तस्वीर खुलाए ! आँसुमा खस्छ मनको टुक्रा यो आँसु बोल्दैन, मनको कुरा मनमै बस्छ, छातीले खोल्दैन,
प्यारा ! आँसुले बोल्दैन !
मदन:
हे मेरी मुना! नभन त्यसो, जूनमा फुलेकी ! फर्कन्छु फेरि म चाँडै भन्ने किन हो भुलेकी ? म बीस दिन बसौंला ल्हासा, बाटामा बीस दिन, चखेवा फेरि आउँछ उडी बिहान कुनै दिन,
प्यारी ! भेटको बडा दिन ! कि छाडियो, कि गरिछाड्ने मर्दो इरादा, नहाल प्यारी ! बाटामा मेरो आँसुको यो बाधा, अनार दाना दाँतका लहर खोलेर हाँस न, तिमीले हाँसे म हाँक्न सक्छु इन्द्रको आसन,
प्यारी ! बिदामा हाँस न !
A poem becomes timeless when every generation can hear its own journey inside it.
For Pratibhash, this entry keeps space for the poem's cultural memory,
context, and future public-domain or permission-cleared text.