Palpasa Cafe — एउटा उपन्यास जो युद्धको बीचमा प्रेमको खोजी गर्छ

Decoded by Subhash Yadav | pratibhash.com.np

कल्पना गर्नुस् — तपाईं एउटा restaurant मा बसेर coffee पिइरहनुभएको छ।

बाहिर जाकारान्डाका नीला फूलहरू झरिरहेका छन्। एउटा प्रेमी जोडी सडकको छेउमा चुम्बन गर्दैछ। संगीत बजिरहेको छ। सबै ठीक लाग्दैछ।

अनि अचानक तपाईंको फोन बज्छ।

अर्कोतिरबाट आवाज आउँछ — "माओवादीले बस उडाइदिए। सात जना मरे।"

तपाईं फोन राख्नुहुन्छ। coffee को कप उठाउनुहुन्छ। बाहिर फूलहरू झरिरहेकै छन्।

यही हो पल्पसा क्याफे।

एउटा देश जहाँ प्रेम र मृत्यु एउटै सहरमा, एउटै सडकमा, एउटै दिनमा बाँचिरहेका थिए। नारायण वाग्लेले यो उपन्यासमा त्यही नेपाललाई जस्ताको तस्तै राखिदिए — न कुनै रंग थपेर, न कुनै रंग हटाएर।

र त्यसैले यो उपन्यास पढ्दा घाउ लाग्छ।

एउटा किताब जुन देशले आफ्नै ऐना देख्यो

२००५। नेपाल माओवादी द्वन्द्वको आगोमा जलिरहेको थियो।

त्यही बेला नारायण वाग्ले — कान्तिपुरका सम्पादक, जसले हरेक दिन युद्धका खबर सम्पादन गर्थे — उनले एउटा उपन्यास लेखे।

किताब बजारमा आउनेबित्तिकै मान्छेहरूले किने। पहिलो संस्करण सकियो। दोस्रो छापियो। तेस्रो, चौथो।

किन?

किनकि नेपालीहरूले पहिलो पटक आफ्नो दुखलाई कथाको आकार दिइएको देखे। खबरपत्रिकाले संख्या दिन्थ्यो — "१५ जना मारिए।" उपन्यासले नाम दिन्थ्यो, अनुहार दिन्थ्यो, प्रेम दिन्थ्यो। र त्यसपछि मार्थ्यो।

त्यो फरक थियो। त्यो फरक नै सबकुछ थियो।

दृश्य — एउटा मान्छे जो हेर्छ, तर हात लगाउँदैन

उपन्यासका नायकको नाम "दृश्य" हो।

यो नाम संयोग होइन।

दृश्य एक चित्रकार हो। काठमाण्डौमा आफ्नो gallery छ। राम्रो कला बनाउँछ, राम्रो कफी पिउँछ, राम्रो कुरा गर्छ। उसको संसार सुन्दर छ — रंगहरूले भरिएको।

तर देश जलिरहेको छ।

र दृश्यले हेरिरहन्छ।

उसले भन्छ — कलाकारको काम राजनीति गर्नु होइन। कलाले समाज बदल्दैन। painting भनेको brushstroke र रंगको संगीत हो, यति मात्रै।

यो कुरा सुन्दा reasonable लाग्छ, होइन?

तर उपन्यासभर दृश्यको यो "तटस्थता" हामीलाई बेचैन बनाउँदै जान्छ। किनकि जब देश जलिरहेको हुन्छ, तटस्थ बस्नु पनि एउटा राजनीतिक निर्णय हो।

वाग्लेले दृश्यलाई hero बनाएनन्। उनले उसलाई हामी बनाए — हामी जो सबै थियौं त्यो दशकमा। हेर्थ्यौं, दुखी हुन्थ्यौं, र coffee पिउँथ्यौं।

गोआ — जहाँ एउटा प्रेमको बीउ पर्यो

उपन्यास सुरु हुन्छ गोआबाट।

दृश्य त्यहाँ बिदामा गएको थियो। Christmas को समय। समुद्र, नरिवल, Bob Marley को संगीत।

एउटा restaurant मा बसेको थियो — laptop अगाडि, local drink fenny हातमा। अनि त्यो भयो जो कहिलेकाहीँ हुन्छ — जब जीवन तपाईंसँग बोल्न आउँछ, एउटा अपरिचित अनुहार लिएर।

"Excuse me, के म यो कुर्सी लिन सक्छु?"

उसले हेर्यो।

नीलो jeans, v-neck shirt, लामो कपाल जुन समुद्रको छालजस्तो थियो। कानमा झुम्के झुलिरहेका थिए।

दृश्यले सोच्यो — यो केटी मेरी हुनेछ।

तर उसले बाहिर त्यस्तो देखाएन। उसले भन्यो — "यो कुर्सी दिन मन छैन।"

त्यो एउटा साधारण वाक्य थियो। तर त्यो वाक्यले एउटा प्रेमको ढोका खोल्यो।

त्यो केटी थिइन् — पल्पसा।

र जब थाहा भयो कि पल्पसाले दृश्यकै art book समुद्र किनारमा पढिरहेकी थिइन् — जब थाहा भयो कि उसले त्यो book पटकपटक पढेकी थिइन्, कि उसले "Rain" painting मा आफूलाई देखेकी थिइन् — त्यो बेला दुवैलाई थाहा भयो कि यो भेट संयोग थिएन।

वा सायद थियो। तर संसारका सबैभन्दा सुन्दर कुराहरू संयोगबाटै जन्मिन्छन्।

त्यस रात पल्पसाले एउटा चिठी लेखिन्। दृश्यलाई। भनिन् — "तपाईंले मलाई एउटा झर्दै गरेको पहेँलो पातजस्तो बनाइदिनुभयो। पात झर्दै छ, तर भुइँ छुँदैन। म रोकिन चाहन्छु।"

यो चिठी पढ्दा दृश्यको आँखा रसायो।

हाम्रो पनि।

पल्पसा — उनी एउटी केटी मात्र थिइनन्

अब यहाँ रोकौं।

किनकि पल्पसालाई केवल एउटी "प्रेमिका" भनेर बुझ्यौं भने उपन्यासको आधा गहिराइ गुम्छ।

पल्पसा अमेरिकाबाट आएकी थिइन्। परिवारले भनिरहेको थियो — "फर्क, settle हो, अमेरिकामै बस।" साथीभाइले भनिरहेका थिए — "नेपालमा के छ र?"

तर उनले मान्नन्।

उनले भनिन् — "यो मेरो देश हो। म यहाँ काम गर्न चाहन्छु।"

उनको सपना थियो documentary बनाउने — नेपालको कथाहरू, पहाडका मान्छेहरूका अनुहारहरू, यो देशको रंगहरू — संसारलाई देखाउने।

र दृश्यसँगको प्रेमले त्यो सपनालाई दोब्बर ऊर्जा दियो।

तर सोच्नुस् — एउटी केटी जसले विदेशको आरामदायी जीवन छोडेर आफ्नो देशको माटो रोजी। जसको सपना थियो। जसको आँखामा भविष्य थियो।

त्यो पल्पसा नेपाल नै हो।

हरेक पुस्ताको ती युवाहरू जो विदेश जान सक्थे, तर बसे। जो सपना बुन्थे। जो यो देशलाई माथि उठाउन चाहन्थे।

उनीहरू सबैको नाम पल्पसा थियो।

सिद्धार्थ — मित्र कि शत्रु? वा दुवै?

कथामा एउटा रात आउँछ — राजदरबारमा हत्याकाण्ड भएको भोलिपल्ट।

दृश्यको ढोकामा कोही उभिएको छ। क्याप, गाढा चश्मा, दुब्लो शरीर।

"दृश्य, म सिद्धार्थ।"

दृश्यलाई सातो गयो।

सिद्धार्थ — कलेजको पुरानो साथी। जसको portrait दृश्यले एक पटक बनाएको थियो, नाम दिएको थियो "What We Want" — एउटा युवा नेतृत्वको प्रतीक।

अब ऊ भूमिगत माओवादी थियो। सुरक्षा बलको खोजीमा थियो। र दृश्यको घरमा लुक्न आएको थियो।

त्यस रात तिनीहरूबीच एउटा बहस भयो जो घण्टौं चल्यो।

सिद्धार्थले भन्यो — "मान्छेलाई शान्ति होइन, न्याय चाहिन्छ। न्याय नभएको शान्ति भनेको दमनको अर्को नाम हो।"

दृश्यले भन्यो — "तर निर्दोष मान्छेहरू मरिरहेका छन्। तिमीहरूका कारण।"

सिद्धार्थले आँखा झिम्काएन — "पहिले राज्यले कति निर्दोष मार्यो? हामी जवाफ दिइरहेका छौं।"

यो बहसमा कोही जित्दैन।

र वाग्लेले जितने दिएनन् पनि।

किनकि यो नेपालको वास्तविकता थियो। दुवै पक्षसँग आफ्नो तर्क थियो। दुवैका हातमा रगत थियो। र बीचमा थिए — पल्पसाजस्ता मान्छेहरू जो केवल आफ्नो देश माथ्थि उठेको देख्न चाहन्थे।

यो उपन्यासको सबैभन्दा इमान्दार कुरा यही हो — यसले कुनै पनि पक्षलाई hero र कुनै पनि पक्षलाई villain बनाएन।

काठमाण्डौको दोहोरो अनुहार

वाग्लेले काठमाण्डौलाई जसरी देखाएका छन् — त्यो आफैंमा एउटा masterpiece हो।

एउटा दृश्यमा — जाकारान्डाका नीला फूलहरू सडकमा झरिरहेका छन्। एउटा जोडी त्यस फूलको वर्षामा लुकेर चुम्बन गर्दैछ। दृश्यले टाढाबाट हेर्दैछ, मुस्कुराइरहेको छ। सबकुछ कविताजस्तो छ।

त्यही बेला फोन बज्छ।

"माओवादीको अम्बुसमा सुरक्षाकर्मी मारिए।"

दृश्यले napkin मा खबर टिप्छ। अनि देख्छ — napkin को स्याही नीलोबाट रातो भएजस्तो लाग्छ।

यो एउटा वाक्य हो। छोटो। तर यसभित्र एउटा पूरा दशक छ।

काठमाण्डौमा बसेकाहरू यसरी नै बाँचिरहेका थिए। एकातिर coffee, restaurant, प्रेम, जाकारान्डा। अर्कोतिर बम, मृत्यु, गायब भएका मान्छेहरू।

दुई संसार। एउटै सहर। एउटै सास।

पल्पसा क्याफे — एउटा सपनाको नाम

उपन्यासमा दृश्यको एउटा dream project छ।

पश्चिम नेपालको पहाडमा, कफी बगानको बीचमा, एउटा ठाउँ बनाउने। जहाँ art gallery होस्। library होस्। internet होस्। र माथि एउटा cafe — जहाँबाट बादल मुनि हिमालको श्रृङ्खला देखियोस्।

त्यहाँ आउने मान्छेले पहाडको हावा सँगसँगै कला र कफी पिउन पाउन्। चार दिनको trek गरेर base camp पुग्न पाउन्। migrating birds को गीत सुन्न पाउन्।

उसले त्यो ठाउँको नाम राख्यो — पल्पसा क्याफे।

पल्पसाको नाममा।

प्रेमको नाममा।

सपनाको नाममा।

तर उपन्यासको अन्त्यसम्म आउँदा — यो cafe बन्दैन। किनकि पल्पसा फर्किँदिनन्। उनी त्यही पहाडमा गइन् — documentary खिच्न। र फर्किइनन्।

सपनाको ठाउँमा मृत्यु।

यो संयोग होइन। यो वाग्लेको सबैभन्दा गहिरो कुरा हो।

नेपालको त्यो दशकमा जहाँ-जहाँ मान्छेले कुनै राम्रो कुरा बनाउन खोजे — त्यहाँ-त्यहाँ युद्धले पुग्यो। hospital उडाइयो। school जलाइयो। सपना गोलीले छेडियो।

पल्पसा क्याफे कहिल्यै बनेन — जसरी हजारौं सपनाहरू त्यो दशकमा अधूरै रहे।

उपन्यासको सबैभन्दा पीडादायी कुरा

पल्पसाको मृत्यु उपन्यासमा dramatic ढङ्गले आउँदैन।

त्यहाँ कुनै dramatic scene छैन। कुनै last conversation छैन। कुनै goodbye छैन।

दृश्यलाई थाहा हुन्छ — बस्। एउटा खबरजस्तै। जसरी हरेक दिन अखबारमा नाम छापिन्थ्यो।

र यही सबैभन्दा कठोर सत्य हो।

युद्धमा मान्छेहरू dramatic ढङ्गले मर्दैनन्। उनीहरू बस् — गायब हुन्छन्। एक दिन हुन्छन्, अर्को दिन हुँदैनन्। र बाँकी रहेका मान्छेहरू आफ्नो जीवन अगाडि बढाउन बाध्य हुन्छन्।

दृश्यले कसरी बाँच्छ पल्पसापछि — त्यो उपन्यासले भन्दैन।

किनकि त्यो प्रश्नको जवाफ दिन सकिँदैन।

वाग्लेले के गरे जो अरूले गर्न सकेनन्

नारायण वाग्ले पत्रकार हुन्।

हरेक दिन उनले युद्धका खबर लेख्थे। मृतकको संख्या, अम्बुसको स्थान, राजनीतिक प्रतिक्रिया।

तर एक दिन उनले महसुस गरे — खबरले सब्बे बताउँदैन। खबरले मान्छेको नाम दिन्छ, संख्या दिन्छ। तर उसको प्रेम दिँदैन। उसको सपना दिँदैन। उसको हाँसो, उसको चिठी, उसको गोआमा पहिलो पटक माया परेको रात — यी सब खबरमा हुँदैन।

त्यसैले उनले उपन्यास लेखे।

एउटा पत्रकारले देशको सबैभन्दा ठूलो खबर उपन्यासमा लेख्यो — किनकि उपन्यासले मात्रै त्यसलाई सच्चाइसँग न्याय दिन सक्थ्यो।

उनको prose सरल छ। कुनै जटिल शब्द छैन, कुनै कृत्रिम काव्यता छैन। तर त्यो सरलताभित्र एउटा गहिरो भार छ। हरेक वाक्यले आफूभन्दा बढी बोक्छ।

तपाईंलाई एउटा प्रश्न

तपाईं पढिरहनुभएको यो article — यो लेखिइरहेको बेला पनि नेपालका कैयौं युवा विदेशमा छन्।

काम खोज्दै। अमेरिका, कतार, दक्षिण कोरिया।

र यहाँ बसेका केहीले सपना बुनिरहेका छन् — café खोल्ने, startup सुरु गर्ने, documentary बनाउने।

के ती सपनाहरूले ठाउँ पाउँछन् यो देशमा?

पल्पसाको प्रश्न अझै जवाफ खोज्दैछ।

यो उपन्यास किन पढ्नुपर्छ — सिधा कुरा

यदि तपाईं नेपाली हुनुहुन्छ — यो उपन्यास पढ्नुस्, किनकि यो तपाईंको इतिहास हो। पाठ्यपुस्तकमा जे पढ्नुभएन, यहाँ छ।

यदि तपाईं युवा हुनुहुन्छ जसले त्यो दशक देख्नुभएन — यो पढ्नुस्, किनकि इतिहास बुझ्नु भनेको dates याद गर्नु होइन, मान्छेको पीडा महसुस गर्नु हो।

यदि तपाईंले कहिल्यै कसैलाई माया गर्नुभएको छ र त्यो माया अधूरो रह्यो — यो पढ्नुस्, किनकि दृश्यको व्यथा तपाईंको आफ्नो हुनेछ।

यदि तपाईंले कहिल्यै यो देशको भविष्यको सपना देख्नुभएको छ — यो पढ्नुस्, किनकि पल्पसाको सपना तपाईंकै थियो।

पल्पसा क्याफे ले तपाईंलाई रमाइलो गर्दैन।

यसले तपाईंलाई एउटा कुरा गर्न बाध्य बनाउँछ जो हामी प्रायः गर्दैनौं —

रोकेर सोच्न।

आफ्नो देशको बारेमा। आफ्नो सपनाको बारेमा। र ती मान्छेहरूको बारेमा जो गए — र फर्किएनन्।

अन्त्यमा — एउटा दृश्य जो मनमा बाँकी रहन्छ

उपन्यास सकिएपछि धेरै बेर एउटा दृश्य दिमागमा घुमिरहन्छ।

दृश्यले पल्पसाको लागि जुन painting बनाएको थियो — Rain — त्यो painting मा एउटी स्त्री छे, वर्षामा भिजेकी।

पल्पसाले भनेकी थिइन् — "त्यो स्त्री म हुँ।"

अब त्यो painting gallery को भित्तामा झुन्डिएको छ।

पल्पसा छैनन्।

तर painting छ।

सायद यही कलाको सबैभन्दा गहिरो अर्थ हो — जो मान्छे जान्छन्, उनीहरूको एउटा रूप बाँकी रहन्छ। कुनै painting मा, कुनै कविता मा, कुनै उपन्यासमा।

पल्पसा क्याफे कहिल्यै बनेन। तर यो उपन्यास बन्यो।

र यो उपन्यासमा पल्पसा — र उनीजस्ता हजारौं — अझै जिउँदा छन्।

Decoded and written by Subhash Yadav for [pratibhash.com.np](https://pratibhash.com.np) — साहित्य र विचारको एउटा शान्त घर।